قتل عام ارمنیان
برنامه كشتار ارمنیان در امپراتوری عثمانی كه در آوریل 1915 میلادی ( اردیبهشت 1294 خورشیدی) بصورت نژاد کشی (genocide) به نقطه اوج رسید، در دوره افول حكومت عثمانی شكل گرفت . شكستهای پی درپی عثمانی ها در عرصه های سیاسی و نظامی كه به از دست دادن مستملكات آنها در بخشهای وسیعی از آسیا و اروپا منجر شد، بر مناسبات داخلی امپراتوری بویژه بر رویكرد آنها نسبت به دردسرهای تاریخی یعنی اقلیتها و ملل تابعه، بالاخص ارمنیان تأثیر نهاد.
رفتار سوء حكومت عثمانی با ملل ساكن امپراتوری به سالهای آغازین تهاجم و سیطره آنها برمنطقه باز می گشت. در قلمرو پهناور امپراتوری عثمانی، تركها كمتراز 20 درصد جمعیت امپراتوری را تشكیل می دادند و عثمانیها برای تحمیل حاكمیت خود و خنثی كردن جوی كه به هرحال آنها را مهاجر و اشغالگر می شناخت، جز توسل به مواعظ نژادپرستانه و تزریق حس برتری نژادی از یك سو و سركوب تمیلات و تحریكات آزادیخواهانه سیر ملل از سوی دیگر، چاره ای نمی یافتند. به این ترتیب و در طی چند صد سال امپراتوری عثمانی نه تنها نتوانست به نگرشی واقع بینانه به " مسئله اقلیتها " دست یابد، بلكه حل تنش خود با ملل تابعه و اقوام غیر ترك را در امحاء فیزیكی و كشتارهای وسیع آنها جستجو كرد. توسعه طلبی تاریخی عثمانیها و ناتوانی نظامی آنها در مقاطع مختلف موجب از دست رفتن متصرفات امپراتوری و استقلال برخی ملل تابعه شد.
درعین حال زمامداران عثمانی را بیش از پیش برای پیان دادن به دردسر اصلی یعنی " مسئله ارمنیان " ترغیب نمود. بدینگونه برنامه حذف كامل ارمنیان ساكن امپراطوری در دستور كار سران حكومت قرار گرفت كه با آغاز جنگ جهانی اول و ورود امپراتوری عثمانی به آن، مقدمات اجرای كشتار فراهم شد. آنچه نژاد کشی سال 1915 را از كشتارهای قبلی ارمنیان متمایز ساخت، نخست برنامه از پیش طرح شده و حساب شده آن بود و آنگاه دامنه سراسری و گسترده آن. عثمانی فضای آشوب زده جنگی را مناسبترین فرصت فرض كرده و در بهار 1915 مصمم شدند به " مسئله ارمنی " برای همیشه پایان دهند. به بهانه واهی تأمین امنیت و حفظ جان ارمنیان ، فرامینی مبنی بر تجمع صدها هزار مرد و زن و كودك در نقاطی كه اكثرا" صدها كیلومتر از جبهه های اصلی جنگ دور بودند، صادر شد. آنگاه كوچ سریع و بی رحمانه این گروههای بی پناه به مقصد صحاری بی آب و علف و كشتار آنان در راه آغاز شد كه اساساً ارتباطی به جنگ نداشت و تنها با هدف نابودی كامل ارمنیان اجرا می شد.
برنامه كشتار ارمنیان گرچه با نابودی یك و نیم میلیون ارمنی و آوارگی تعداد بیشماری به پاره ای از اهدافش دست یافت، اما در یك هدف دیگر كه همانا مخفی و مكتوم ماندن این جنایت هولناك بود، ناكام ماند. چند صباحی از این تحولات نگذشته بود كه نشر تدریجی گزراشهایی از سوی ناظران خارجی از جمله نمایندگان و اتباع دول بی طرف در عثمانی، اخبار پراكنده و شایعات گسترده ای را كه در این زمینه منعكس شده بود به تأئید رسانید و به دنبال آن با ثبت و انتشار این گزارشها و روایات آنهایی كه از مهلكه جان به در برده بودند، ابعاد و جوانب ناشناخته فاجعه روشنتر شد. پس از خاتمه جنگ و فروپاشی امپراتوری عثمانی، شمار اسناد و مدارك گوناگونی كه در این زمینه شناسایی شده و مورد بحث قرار گرفته است، آنچنان گسترش یافت كه امروزه و به گونه ای كه دریك مقیاس بین المللی نیز شاهد هستیم ، لااقل كتمان و نادیده انگاشتن دیگر بیش از این ممكن نیست. در جدول زیر ارقام مربوط به شمار جمعیت اقوام مختلف در ایالات ارمنی آناتولی شرقی در اویل قرن بیستم میلادی ارائه شده است.
آمار جمعیت اقوام مختلف در چند ایالت ارمنی آناتولی شرقی در سال 1912 میلادی ( بر حسب هزار نفر)
|
ردیف |
اقوام |
ارزروم |
وان1 |
بیتلیس2 |
خاربرت3 |
دیاربکر4 |
سیواس5 |
جمع |
سهم از کل (%) |
|
1 |
ارمني |
215 |
185 |
180 |
168 |
105 |
165 |
1018 |
38.9 |
| 2 |
ترک |
240 |
47 |
40 |
102 |
45 |
192 |
666 |
25.4 |
| 3 |
کرد ( ساکن ) |
35 |
32 |
35 |
75 |
30 |
35 |
242 |
9.2 |
| 4 |
کرد ( کوچنده ) |
40 |
40 |
42 |
20 |
25 |
15 |
182 |
7.1 |
| 5 |
قزلباش |
25 |
- |
8 |
80 |
27 |
- |
140 |
5.3 |
| 6 |
آسوری - خالد |
- |
18 |
15 |
5 |
60 |
25 |
123 |
4.7 |
| 7 |
زازا - تمبلی - چاریکل |
30 |
- |
47 |
- |
- |
- |
77 |
2.9 |
| 8 |
چرکیز |
7 |
- |
10 |
- |
- |
45 |
62 |
2.4 |
| 9 |
یونانی و سایر مسیحیان |
12 |
- |
- |
- |
- |
30 |
42 |
1.6 |
| 10 |
یزیدي |
3 |
25 |
5 |
- |
4 |
- |
37 |
1.4 |
| 11 |
فارس |
13 |
- |
- |
- |
- |
- |
13 |
0.5 |
| 12 |
لاز |
10 |
- |
- |
- |
- |
- |
10 |
0.4 |
| 13 |
کولي |
- |
3 |
- |
- |
- |
- |
3 |
0.1 |
|
|
تمامی اقوام |
630 |
350 |
382 |
450 |
296 |
507 |
2615 |
100.0 |
1- بجز بخش هاکیار 2- بجز بخشهای جنوبی 3- بجز مالاتیا و بخشهای جنوبی 4- بجز بخش بیشرک 5- بجز بخشهای شمال شرقی
منبع: مجموعه آثار نیکولاس آدونتس (Nicholas Adontz)، جلد اول، انتشارات های گیتاک، 1996
واقعه ای كه دراویل قرن بیستم اتفاق افتاد و به نام نژاد کشی ارمنیان (The Armenian Genocide) مرسوم شد، به تدریج و با پیش آمدن رخدادهای مشابه در دیگر نقاط جهان و در قبال دیگر ملل و اقلیتهای قومى و نژادی، تعاریف دقیقتری چون قتل عام، نژادكشی و پاكسازی قومی پیدا كرد. نژاد کشی ارمنیان در نوع خود و درتاریخ معاصر جهان تجربه نخست از این دست بود. اگر ین فاجعه انسانی به موقع مورد شناسایی قرار می گرفت و به صراحت محكوم می شد، اگر ابعاد واقعی آن با تمام جزئیات هولناكش ثبت تاریخ می گشت و مسببان آن به پای دادرسی می نشستند، چه بسا فجایعی كه در سالهای اخیر درنقاطی چون آفریقا، بالكان، قفقاز و افغانستان شاهد آن بودیم ، تكرار نمی شدند.
