میان مورخان ایرانی اتفاق نظری در باره یپرم خان وجود ندارد. برخی چون کسروی و رایین ، او را شخصی مثبت و بزرگ جلوه داده اند ، گروهی چون نوایی و صفایی از او بد گفته اند و عده ای نیز چون فخرایی و بامداد نگاهی معمولی به او کرده اند.

 آن چه که مسلم است مجاهدان ارمنی که از رشت در دسته یپرم خان بودند ، اگر جلوه ای کردند ، به خاطر حضور یپرم خان بود. با او درخشیدند و پس از او به تشتت و خاموشی گراییدند. من در بیان وقایع تاریخی ، از کتاب اسماعیل رایین استفاده خواهم کرد و در مطاوی سخن ، نظر خود را در باره یپرم خان خواهم نوشت.

"یپرم داویدیان" در سال 1868م. درگانتساگستی پا به عرصه وجود گذارد و پس از طی مراحل اولیه زندگی ، در جوانی به فعالیت های سیاسی روی آورد. در سال 1889م. به گروه "فداییان ارمنی" ملحق شد تا آنان را در کمک به ارمنیان ساکن عثمانی همراهی نماید. دولت روسیه این گروه را در سرحدات خود دستگیر و 27 تن ، من جمله یپرم خان را به سیبری تبعید کرد. او پس از مدتی از سیبری فرار نمود ، به ایران آمد و در رشت ساکن شد.(25)

یپرم از راه مشاغلی چون کشت سیب زمینی و گوجه فرنگی ؛ آجر پزی ؛ مقاطعه کاری و راه سازی امرار معاش می نمود. چون در رشت رایحه انقلاب را استشمام کرد ، به انقلابیون پیوست و نماینده کمیته داشناکسیون در کمیته ستار گشت. چند تن از دوستان او نیز به او ملحق شدند و دسته نیرومندی را به وجود آوردند.(26) یپرم خان در باره تشکیل کمیته ستار در خاطرات خود چنین نگاشته است:

" در 23 ژوئن 1908 پس از حادثه به توپ بستن مجلس ، با اعلامیه هایی در رشت ، آزادی خواهان را به شرکت مؤثر در مبارزه تشویق کردیم. دراین اعلامیه ها پس از تشریح هدف های اساسی انقلاب ، یاد آور شدیم که اکنون بهترین موقعیت برای اقدام علیه دولت و پایان دادن به  دست اندازی های اوست [...] با یاری و همکاری رفقای ایرانی ، کمیته ای متشکل از 7 نفر به نام کمیته ستار تشکیل دادیم. سه نفر از اعضای این کمیته ارمنی [یپرم خان ، آرداشس و نرسس] و چهار نفر دیگر مسلمان هستند [...] اعضای کمیته ستار در آغاز کار خود را سوسیال دموکرات می نامیدند و این بدان خاطر بود که گروه کثیری از گرجی ها به رشت آمده و اینان را تحت تأثیر افکار خود قرار داده بودند ، ولی در عمل از برنامه مرامنامه ما ( داشناکسیون ــ اتحاد انقلابیون ارمنی ) پیروی می کردند. با توجه به این که از کمیته ستار عملا کاری ساخته نیست و به طوری کلی از دست زدن به اقدامات جدی گریزان است ، چهار نفر ایرانی و سه نفر ارمنی [...] بعد از تشکیل کمیته ها ، طرح تهیه و تأمین تدارکات برای شروع جنگ آغاز شد. تصمیم گرفتیم که از قفقاز اسلحه و مهمات تهیه کنیم ، پول خرید اسلحه و مهمات و هزینه حمل و نقل آن توسط ایرانی ها پرداخت می شود و حمل آن به عهده ماست. تعداد مجاهدین ترک و گرجی با کمک حزب داشناکسیون رفته رفته افزایش می یابد ".(27)

مبارزان مشروطه خواه در رشت قرار را بر این گذاشتند که در تاریخ 16 محرم 1327 به دارالحکومه حمله کرده و آن را فتح نمایند. بنابراین با نقشه ای از پیش طراحی شده ، محمد علی خان سردار افخم ( حاکم رشت ) را به باغی دعوت نمودند و گروه تحت رهبری معز السلطان بر سر او ریخته و او را کشتند. دارالحکومه نیز توسط یپرم خان تصرف شد و بدین ترتیب شهر رشت به دست مجاهدان افتاد. معزالسلطان حاکم موقت گردید و محافظت شهر نیز به عهده یپرم خان واگذار گشت. یپرم خان در خاطرات خود آورده است که در آن زمان 20 مجاهد ارمنی در رشت حضور داشتند.(28)

پس از آزاد سازی رشت ، یپرم خان انزلی را نیز فتح نمود و از این سوی به سنگر بندی در منجیل مشغول گردید. گویا از بین مجاهدان ، شور و اشتیاق مشارالیه برای حرکت به سمت طهران بیش از دیگران بوده است و این نبوده مگر همان روحیه مبارزه طلبی که درنهاد این مرد نهاده شده بود. سپهدار تنکابنی و معزالسلطان با پیشنهاد یپرم برای فتح طهران موافقت نداشتند. سپهدار مزبور در این زمان ، علی رغم مخالفت های پیشینش ، به مشروطه خواهان پیوسته و البته مشروطه خواهیش بیش از آن چه از فهم پارلمانتاریسم به وجود آمده باشد ، از سر لج و لجبازی با عین الدوله و شاه رشد کرده و آن موقع تقریبا به مراد خود که حکومت گیلان باشد ، رسیده بود. یپرم خان با سخنان خود نخست اعضای حزب داشناکسیون و سپس کمیته های گیلان و ستار را قانع ساخت و ایشان را برای حرکت به سوی پایتخت تحریض و تشویق نمود. در همین هنگام داوطلبان قفقازی که اغلب ارمنی و از صاحب منسبان ارامنه در قشون روسیه بودند و یا در جنگ ها ، کار آزموده و با تجربه بودند ، به رشت وارد گردیدند.(29)

یپرم خان با 75 سواری که در اختیار داشت ، پس از جنگ و گریز هایی در اطراف قزوین ، با وجود تمرکز قوای دولتی در آن شهر ؛ بالاخره درتاریخ 14 ربیع الثانی 1327 قزوین را فتح کرد ، در حالی که از سربازان او 5 کشته به جا مانده بود. دو ارمنی ، دو مسلمان و یک گرجی.(30) پس از اعدام حاکم قزوین ، یپرم خان حکم اعدام یک ارمنی را که در قوای دولتی خدمت می کرد ، نیز صادر نمود.(31)

در قزوین مجاهدان به تدارک قوا پرداختند و خچو نامی از ارامنه مسؤول آموزش نظامی به تازه واردان مجاهدین گشت. پس از عهد شکنی مجدد محمد علی شاه از تشکیل مجلس ، تصمیم برای فتح پایتخت در میان مجاهدان مشروطه قطعی گشت. به دلیل رشادت های یپرم خان ، کمیسیون جنگ ، فرماندهی اردو را به یپرم خان پیشنهاد نمود ، اما مشارالیه گفت که در این موقعیت حساس سیاسی ، درست نخواهد بود که فرمانده سپاه مبارزان یک غیر مسلمان باشد. به همین دلیل فرماندهی کل به سپهدار تنکابنی واگذار شد و مقرر شد که سر دسته ها به فرمان یپرم خان باشند.

مجاهدان به سمت کرج حرکت کردند و طبق معمول قوای یپرم خان ، پسش قراول جنگ ها بود و در جنگ هایی که در کرج و اطراف آن رخ داد ، به جز یک باری که او طعم شکست را چشید ، در بقیه موارد فتح و ظفر با او همراه بود. در همین ایام توسط مجاهدان ، بیمارستانی در حصارک تأسیس گشت و در ترتیب کار مریضخانه ، از جهت پرستاری و اداره امور داخلی ؛ ارامنه سهم مهمی داشتند. دو تن از ارامنه نیز با مبلغ ماهی 25 تومان به سمت پرستاری این مریضخانه انتخاب شدند و از میان سه طبیبی که کار مداوای مجاهدان را بر عهده داشتند ، یک طبیب به نام تاشجیان ، از ارمنه رشت ، به کار طبابت برای مجاهدان اشتغال داشت.(32) زنان و دختران ارامنه در کلیه اوقات از مجاهدین زخمی ، نگه داری می کردند و چه بسا از راه های دور ، برای بیماران آن مریضخانه ؛ وسایل راحت ، خوراک و لباس می فرستادند. حتی برخی از زنان در میان مبارزان حضور فعال داشتند که یکی از آنان دختر خود یفرم خان به نام آسفیک بود.(33)

قشون مجاهدان بختیاری نیز در این زمان به فرماندهی سردار اسعد به گروه سپهدار پیوست و پس از جنگ هایی که به ذکر آنها لزومی نیست ، کنترل طهران در تاریخ 25 تیر ماه 1288 مطابق با 27 جمادی الآخر 1327 از دست قوای محمد علی شاه خارج گشت و مشارالیه به سفارت روسیه پناه برد. یپرم در خاطرات خود آورد:

" مجلس عالی بدون فوت وقت شروع به کار کرد[...] مجلس عالی مرکب از نمایندگان طبقات مختلف است ، یک نفر نماینده ارمنی هم در آن عضویت دارد. من و معز السلطان و میرزا محمد علی خان [ تربیت] با حفظ مشاغل خود ؛ با حق رأی قطعی ، می توانیم در مذاکرات مجلس مزبور شرکت نماییم [...] برای مشاوره در امور جنگی و نظامی ، کمیسیونی به نام کمیسیون جنگ و نیز کمیسیونی به نام کمیسیون عالی در وزارت مالیه تشکیل گردید. در این دو کمیسیون هم دو نفر ارمنی عضویت دارند ".(34)

جهت حفظ انتظام شهر ، یپرم خان را به ریاست شهربانی برگزیدند. این انتخاب با توجه به خصوصیات او انتخابی شایسته بود. او در سایه تجربیاتی که در قفقاز و ترکیه نسبت به مسأله پلیس کسب نموده بود و حتی در گروهش چند نفربودند که به عنوان پلیس در استانبول سابقه خدمت داشتند ، تشکیلات پلیس را سامان داد و در پناه قدرتی که به دست آورده بود ، به سرکوبی مخالفان دولت جدید مشغول گشت. او آن قدر مورد توجه و احترام بود که می توانست در جلسات هیأت دولت شرکت کند.(35)

پس از این جریانات ، دستگیری ، اعدام و حبس مخالفان مشروطه و مسؤولین دوره استبداد صغیر آغاز گشت. حاج شیخ فضل الله نوری تنها شخصیتی است که می توان گفت ، مورخان به دلیل داشتن مقام اجتهاد ، اعدام او را تقبیح کرده اند. صفایی در کتاب رهبران مشروطه نوشت که یپرم خان بر اعدام شیخ فضل الله اصرار داشت و طوری وانمود کرده است که او از مسببین اصلی این واقعه است.(36) در حالی که اگر یپرم خان قلبا موافق اعدام شیخ بود ، اما توانایی تصمیم گیری در این زمینه نداشت. یک محکمه انقلابی که دادستانی آن را شیخ ابراهیم زنجانی بر عهده داشت حکم به قتل شیخ فضل الله داد و این حکم در 13 رجب 1327 در میدان توپخانه به اجرا درآمد.

مجلس دوم که تشکیل گشت ، این بار یهودیان و ارامنه نیز نماینده ای به مجلس فرستادند. از چگونگی این انتخاب ها و دلیل آن ، چیزی نگفته اند ، اما به اعتقاد من دلاوری های ارامنه ، در تغییر اندیشه اهالی مجلس نسبت به داشتن نماینده ارامنه ، تأثیری به سزا داشته است. در مجلس دوم یوسف میرزا یانس که از اعضای حزب داشناک بود ، به سمت نمایندگی ارامنه به مجلس راه یافت.(37)

حدودا 4 ماه بعد از آن که طهران فتح گردید ، از یک طرف ملا قربان علی در زنجان و از طرف دیگر عشایر شاهسون به رهبری رحیم خان چلبیانلو در قراچه داغ به مخالفت با مشروطه قیام کردند. دولت بر سرکوب مخالفین مصمم بود ، لذا دولت سپاهی به فرماندهی یپرم خان به آن سمت گسیل داشت و قوای دولت بر هر دو گروه غالب آمد. ملا قربان علی به طهران فرستاده شد و رحیم خان به روسیه گریخت. پس از این دو فتح ، توسط ستارخان و باقرخان و اهالی تبریز از یپرم خان و جعفر قلی خان بختیاری استقبال شایانی به عمل آمد.

دراین زمان یپرم خان استعفای خود را به هیأت دولت تقدیم کرد تا از خستگی های ناشی از جنگ های متعدد آسوده گردد ، اما استعفایش مورد قبول وزیر داخله واقع نگردید.(38) بر اساس مفاد اسناد موجود ، معلوم می گردد که ادعای مخالفان یپرم خان مبنی بر جاه طلبی و قدرت جویی او اساسی ندارد. کسی که جاه طلب باشد ، در اوج توانایی و اهمیت ، هیچ گاه در پی استعفا بر نمی آید.

پس از بازگشت یپرم و سواران تحت فرماندهی اش ، در جمادی الآخر 1328 به طهران ، اختلافات فی مابین دو حزب اعتدال و دموکرات شدت یافت و ظاهرا بنا به تصمیم کمیته مرکزی سوسیال دموکرات ها که  حیدر خان عمو اغلی و تقی زاده از اعضای مهم آن بودند ، سید عبدالله بهبهانی ترور شد. اعتدالیون نیز که از پشتیبانی ستارخان ، باقرخان و معزالسلطان بهره می بردند ، دست به تلافی زده و محمد علی خان تربیت و یک نفر همراهش را ترور نمودند. دولت با تصویب مجلس ، فرمان خلع سلاح عمومی را صادر کرد. مجاهدین در تحویل اسلحه تعلل نمودند و قوای دولتی به رهبری یپرم خان ، پس از اتمام مهلت مقرره ، به پارک اتابک که محل استقرار مجاهدان بود ، حمله ور گشت و بالاخره پس از جنگ و خون ریزی بر ایشان فائق آمده و جمعشان را متفرق ساخت. این جا نقطه ای است که مورخان بر یپرم خان نکته گیری کرده اند که چرا ارامنه با کمک بختیاری ها کمک به خلع سلاح مجاهدین مشروطه نمودند.

به اعتقاد من محق دانستن ستارخان وباقرخان در تمرد از حکم دولت و مجلس ، مطلقا منطقی نیست. در آن فضای رعب و ترور که مجاهدان بدان دامن می زدند ، برای هر حکومتی تصمیم منطقی آن بود که تفنگ به دستان را خلع سلاح کند. جز این راه ، چیزی جز هرج و مرج باقی نمی ماند. ستارخان قول داد که اسلحه های سربازان خود را به شهربانی تحویل دهد ، اما در روز موعود نه تنها این کار را نکرد ، بلکه به سوی قوای دولتی تیراندازی نمود. اگر به راستی هدف او برقراری قانون و اطاعت از مجلس بود ، تعللش در خلع سلاح معنا نداشت. نکته ای دیگر را نیز می دانیم. در نظر یپرم خان ،  دسته ای که تحت فرمان باقر خان بودند ، سابقه ای خوش نداشتند. او در خاطرات خود نوشت:

" درست در هنگامی که ما در گرماگرم جنگ بودیم ، سالار ملی با یک عده سوار پشت سر ما ، دهات را یکی پس از دیگری غارت می کردند و غلات اهالی را برای فروش به این طرف و آن طرف می فرستادند ".(39)

این حقیقتی تلخ است که مجاهدان مشروطه ، فهمی از حقیقت مشروطه نداشتند. همین باقرخان بارها به داشتن رفتار متعصبانه نسبت به انقلابیون غیر مسلمان متهم شده بود. در همان جنگ های تبریز ، زمانی که ارامنه به صرف غذا دعوت شدند ، باقر خان مشروطه خواه و افرادش از آنان خواستند که بر سر سفره ای جداگانه بنشینند!!(40) این عمق بلاهت یک آزادی خواه است.

از طرف دیگر آن مجاهدان پفکی ، علی رغم مدعا و هدف خود از جنگیدن ، در عمل دست کمی از نیروهای استبداد نداشتند و در غارت اموال عمومی ، کوتاهی نمی کردند. یکی از دلایل شکست مشروطه همین بود که تفنگ به دستان مشروطه خواه ، نه به خاطر مشروطیت ، بلکه به خاطر تفنگ ، مشروطه را می خواستند. عشق آنان تنها بستن قطار فشنگ به کمر و سینه بود. عکس هایی که از مجاهدان کوچک و بزرگ در آن زمان برداشتند ، به خوبی حالت اسلحه بازی آنان را به نمایش می گذارد. در تحلیل واقعه پارک اتابک نیز ماجرا به همین قیاس است. مجاهدان درپی ایجاد نظم نبودند. عشق اسلحه و نام مجاهد ، آنان را کشته بود! در آن شرایط گذشتن از اسلحه به معنای جلوگیری از آرزوهایی بود که آنان در مخیله خود برای آزادی عمل می پروراندند.

پس از داستان پارک اتابک ، ارشدالدوله ( داماد ناصرالدین شاه ) ، سالارالدوله و شعاع السلطنه از شرق ، غرب و شمال به مخالفت با مشروطه لشکرکشی کردند. یپرم خان با دسته ارمنیان و مجاهدان بختیاری مأمور سرکوبی ارشدالدوله که تا ورامین پیش تاخته بود ، گردید و در شهریور 1289 آن قوا را منهزم ساخت. دسته ای از ارامنه پس از دستگیری ارشدالدوله او را تیرباران نمودند. به خاطر این پیروزی مهم ، یپرم خان به سردار کلی سپاه ایران برگزیده شد.(41)

بعد از این واقعه ، ماجرای التیماتوم روسیه به ایران پیش آمد و مختصرا ماجرا از این قرار بود که مجلس حکم مصادره اموال سالارالدوله و شعاع السلطنه را صادر نمود. سفارت روسیه به این بهانه که شعاع السلطنه تبعه روس است ، با حکم مجلس مخالفت نمود. اختلاف بالا گرفت و در نهایت دولت روسیه در تاریخ ذی حجه 1329 به ایران التیماتوم داد(42) و ضمنا قوای خود را از سر حد وارد خاک ایران ساخت و دست به قتل و کشتار زد. مجلس التیماتوم را نپذیرفت اما نایب السلطنه ( ناصرالملک ) که با برخی از وزرا دل به تسلیم نهاده بودند ، با تصویب هیأت دولت مجلس را منحل نمود و در محرم 1330 قوای ارمنی به سرپرستی یپرم خان ، نمایندگان را به عنف از مجلس بیرون راندند و مجلس شورای ملی را تعطیل کرده ، حکومت نظامی برقرار ساختند.

از آن جا که روسیه دست از تعرضات خود نکشید ، مورخان ، عمل یپرم خان را مذموم قلمداد کرده اند. رایین نوشته است که یپرم خان در اواخر ایام عمر ، بارها از این که در چنگال سیاست گرفتار آمد و مجلس را با قوای خود منحل ساخت ، اظهار ندامت و پشیمانی نموده است ، اما من در صحت  این روایت شک دارم ، چه که چند ماه پس از تعطیلی مجلس ، یپرم خان در جنگ با قوای سالارالدوله کشته شد و ماجرا از این قرار بود که سالارالدوله پس از هزیمت اول ، دوباره به تشکیل قوا پرداخت و دست به تعرضاتی در غرب کشور زد. در جمادی الاولی 1330 قوای دولتی به سرپرستی یپرم خان برای دفع او به غرب گسیل شد و در زمانی که جنگ برای فتح قلعه شورجه همدان در حال انجام بود ، یپرم به تیر عبدالباقی خان بر خاک افتاد و زندگی پر طلاطم و سراسر مبارزه اش پایان گرفت. جسدش را به طهران منتقل نمودند و با تشییع رسمی و مفصل در مدرسه ارامنه به خاک سپردند. مشارالیه در این هنگام 48 سال بیشتر نداشت.(43)

عبدالباقی خان که دستگیر شده بود ، با تیر انتقام ابرام ارمنی کشته گشت و بعد از یپرم ، سرپرستی مجاهدان ارمنی به "گری" و "گهرم" واگذار شد ولی پس از مراجعت ایشان از جنگ سالارالدوله ، داشناکسیون از فعالیت خود بازماند و همراهان یپرم اکثرا ایران را ترک کردند.(44) بدین ترتیب نقش جنگاوران ارمنی در انقلاب مشروطه به خاموشی رسید.

در باره یپرم خان به این دلیل که نه ایرانی بود و نه مسلمان ، اظهار نظرهای متفاوتی ارائه داده اند. شاید مهم ترین ایراداتی که بر او وارد ساخته اند ، خلع سلاح مجاهدین و انحلال مجلس باشد. به اعتقاد من هر دوی این ایرادات بدون وجه است. در مورد خلع سلاح نگاشتم ، اما در باره انحلال مجلس باید این پرسش اساسی را برای مخالفان یپرم خان مطرح نمایم که اگر ساز جنگ با روسیه ، چنان که مجلس دوم مشروطه طالب آن بود ، زده می شد ، آیا عاقبت آن چقدر به نفع ایران تمام می گشت؟

به اعتقاد من ایراد قطعی و بدون تردیدی که می توان به یپرم خان گرفت ، تمایلات تروریستی او است. این امر مهم ترین ایرادی است که اصولا به موضوع " آزادی خواهی " در ایران وارد است. ترورهای سیاسی که نتیجه مستقیم " تحزب " و اعتقاد گرایی های افراطی بوده است ، ضربه های هولناکی را بر خود آزادی خواهی در تاریخ معاصر وارد نموده که یکی از موارد آن بلاثمر شدن نظام مشروطه است. دلیل این ایراد نیز آن است که متولیان آزادی خواهی در حد و حدود این ادعا نبوده اند ، یا مانند مجاهدان از همان اول دست به تفنگ بودند ، یا مانند صاحبان مطبوعات مشروطه و نمایندگان تندرو مجلس اول ، هیجانات افسار گسیخته خود را در حذف ، خاموشی و سکوت دیگران جستجو کرده اند و یا آن که غالبا از طبقه مذهبی بودند و اساسا توانایی اداره امور سیاسی را نداشتند. تبلور آزادی خواهی عوامانه در ایران یعنی تفنگ را به من بده تا آزادانه مخالف خود را ترور و نابود کنم. این عصاره چیزی است که من دیده ام و مشروطه چیان تندرو به رخ کشیده اند و یپرم خان نیز از این عیب بهره ای برده بود.

با این وجود یپرم خان صفات پسندیده ای نیز داشت. از بی نظمی نمی گذشت. عدالت را با معنایی که در ذهن خودش داشت ، برای همه می پسندید. در اجرای آرمانش ، برای رشوه و رفاقت جایی نبود. او 10 نفر از ارامنه را به دلیل خلاف کاری و یک مورد همراهی با استبداد ، اعدام نمود و این نشان می دهد که او در مقابل اهدافش ، مطلقا تعصب مذهبی را برنمی گزید. به حقوق خود اکتفا می نمود و زمانی که سردار اسعد خواست تا 16000 تومان برای او بفرستد ، نپذیرفت و جواب داد که صلاح نیست مأمورین دولت را عادت به این گونه پولها بدهند.(45) نبوغ نظامی اش بی نظیر بود و مهم تر از تمام این موارد آن که بر خلاف افراد قشونش که تمایلات غارت و تصاحب داشتند(46) ، رضایت مردم تحت اداره قانون ، مد نظرش بود. او در زمانی به گریگور ، سر دسته یکی از گرو ههای ارمنی ، نوشت:

" به مردم غیر نظامی صدمه ای نرسد. دهقانان به هیچ وجه طرفدار و موافق ارتجاع نخواهند بود [...] با مردم به مهربانی رفتار نمایید و به هیچ وجه با آنها با خشونت رفتار نکنید ، درغیر این صورت همه چیز را از دست خواهید داد ".(47)

از دیگر گروههای مسیحی ، نقشی در انقلاب مشروطه دیده نمی شود. این احتمال وجود دارد که برخی از مبارزان گرجی نیز مسیحی بوده باشند ، اما در گزارش های تاریخی تنها به ملیت آنان اشاره رفته و سخنی در باب اعتقادات مذهبی آنان نشده است. تنها مورد عجیب و کمی غیر عادی آن عملیات جوان آمریکایی به نام "باسکرویل" است که در تبریز معلم مدرسه امریکاییان بود و تحت تأثیر شور و هیجان آزادی خواهی ، به یکباره به مجاهدان پیوست و به آموزش دادن تکنیک های نظامی به جوانان مجاهدین مشغول گشت و بالاخره در واپسین جنگ تبریز با قوای استبداد ، جان شیرین را در راه مشروطه ایران تقدیم نمود.(48)